ഇന്ത്യയിലും നേപ്പാളിലും വിവിധ രീതികളിൽ ആഘോഷിക്കപ്പെടുന്ന പ്രധാന ഹൈന്ദവോത്സവമാണ് വിജയദശമി. നവരാത്രിയുടെ പത്താം ദിവസമായ ആശ്വിന മാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ ദശമി തിഥിയിലാണ് വിജയദശമി ആചരിക്കുന്നത്. ദുർഗാദേവി മഹിഷാസുരനെ വധിച്ച് ദേവന്മാ രെയും ലോകത്തെയും അസുരശക്തിയിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിച്ച ദിവസമെന്നതാണ് ഈ ദിനത്തിന്റെ പ്രധാന വിശ്വാസങ്ങളിലൊന്ന്. അതുകൊണ്ടു തന്നെ വിജയദശമി തിന്മയ്ക്കു മേൽ നന്മയുടെ വിജയത്തിന്റെ പ്രതീകമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.

മഹിഷാസുരവധവും വിജയദശമിയും

പുരാണങ്ങളിൽ പറയുന്നതനുസരിച്ച് മഹിഷാസുരൻ കഠിനമായ തപസ്സിലൂടെ ബ്രഹ്മാവിൽനിന്ന് ശക്തമായ വരം നേടി. ദേവന്മാർക്കുപോലും തന്നെ തോൽപ്പിക്കാൻ കഴിയാത്ത വിധത്തിലുള്ള വരമായിരുന്നു അത്. വരത്തിന്റെ ശക്തിയിൽ അഹങ്കാരിയായ മഹിഷാസുരൻ ദേവന്മാരെയും മനുഷ്യരെയും ഉപദ്രവിക്കാൻ തുടങ്ങി. ദേവന്മാർക്ക് അവനെ പരാജയപ്പെടുത്താൻ കഴിയാതെ വന്നപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ്, വിഷ്ണു, മഹേശ്വരൻ തുടങ്ങിയ ദേവന്മാരുടെ ശക്തികൾ ഒന്നിച്ചുചേർന്ന് മഹാശക്തിയായ ദുർഗാദേവി അവതരിച്ചു. സിംഹവാഹിനിയായ ദേവി മഹിഷാസുരനുമായി കടുത്ത യുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു. ഒടുവിൽ മഹിഷാസുരനെ വധിച്ച് ദേവന്മാരെയും ലോകത്തെയും രക്ഷിച്ചു. ഈ വിജയത്തിന്റെ സ്മരണയിലാണ് നവരാത്രിയുടെ പത്താം ദിവസം വിജയദശമിയായി ആചരിക്കുന്നത്. മഹിഷാസുരവധത്തിന്റെ കഥയിൽ ദേവിയുടെ വിജയം ഒരു അസുരനെ പരാജയപ്പെടുത്തിയതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. അഹങ്കാരം, അധർമ്മം, ക്രൂരത, അനീതി എന്നിവയ്ക്കുമേൽ ധർമ്മവും നീതിയും വിജയിക്കുന്നതിന്റെ പ്രതീകമായാണ് ഈ കഥയെ കാണുന്നത്.

ശ്രീരാമന്റെ വിജയവും വിജയദശമിയും

വിജയദശമിക്ക് രാമായണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മറ്റൊരു പ്രധാന ഐതിഹ്യവുമുണ്ട്. സീതയെ രാവണൻ തട്ടിക്കൊണ്ടുപോയതിനെ തുടർന്ന് ശ്രീരാമൻ ലങ്കയിലെത്തി രാവണനുമായി യുദ്ധം ചെയ്തു. ദീർഘമായ യുദ്ധത്തിനൊടുവിൽ രാവണനെ വധിച്ച് ശ്രീരാമൻ സീതയെ മോചിപ്പിച്ചു.

ഇതിന്റെ ഓർമയ്ക്കായി ഉത്തരേന്ത്യയിലെ പല പ്രദേശങ്ങളിലും വിജയദശമി ദിനത്തിൽ രാവണന്റെയും കുംഭകർണന്റെയും മേഘനാദന്റെയും വലിയ പ്രതിമകൾ നിർമ്മിച്ച് കത്തിക്കുന്ന ചടങ്ങ് നടക്കുന്നു. രാവണവധം അഹങ്കാരത്തിന്റെയും അധർമ്മത്തിന്റെയും പതനത്തെയും ശ്രീരാമന്റെ വിജയം ധർമ്മത്തിന്റെ വിജയത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ദുർഗ്ഗയുടെ മഹിഷാസുരവധവും ശ്രീരാമന്റെ രാവണവധവും വ്യത്യസ്ത പുരാണ കഥകളാണെങ്കിലും അവ നൽകുന്ന സന്ദേശം ഒന്നുതന്നെയാണ് – അധർമ്മം എത്ര ശക്തമായാലും ഒടുവിൽ ധർമ്മം വിജയിക്കും.

കേരളത്തിലെ വിജയദശമി

കേരളത്തിൽ വിജയദശമി പ്രധാനമായും വിദ്യാരംഭത്തിന്റെയും അറിവിന്റെ ആരാധനയുടെയും ദിനമായാണ് ശ്രദ്ധേയമായത്. നവരാത്രിയുടെ അവസാനത്തെ മൂന്ന് ദിവസങ്ങളിൽ സരസ്വതീ പൂജയ്ക്ക് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. പുസ്തകങ്ങളും പഠനോപകരണങ്ങളും സംഗീ തോപകരണങ്ങളും തൊഴിൽപരമായി ഉപയോഗിക്കുന്ന ഉപകരണങ്ങളുമെല്ലാം പൂജവയ്ക്കുന്ന പതിവ് കേരളത്തിൽ കാണാം.

ദുർഗ്ഗാഷ്ടമി ദിവസം പൂജവച്ചതിനു ശേഷം വിജയദശമി ദിവസം പൂജയെടുപ്പും വിദ്യാരംഭവും നടത്തുന്നു. അറിവിന്റെ ദേവതയായ സരസ്വതിയെ ആരാധിച്ച് പുതിയ അറിവിന്റെ ലോകത്തേക്ക് കുട്ടിയെ പ്രവേശിപ്പിക്കുന്ന ചടങ്ങാണ് വിദ്യാരംഭം.

വിദ്യാരംഭം – അറിവിന്റെ ആദ്യാക്ഷരം

കേരളത്തിലെ വിജയദശമി ആഘോഷത്തിന്റെ ഏറ്റവും മനോഹരമായ ചടങ്ങുകളിലൊന്നാണ് വിദ്യാരംഭം. സാധാരണയായി ചെറിയ കുട്ടികളുടെ നാവിലും കൈവിരലിലും ആദ്യാക്ഷരങ്ങൾ എഴുതിയാണ് വിദ്യാരംഭം നടത്തുന്നത്. “ഹരി ശ്രീ ഗണപതയേ നമഃ” എന്ന മന്ത്രത്തിന്റെ ആദ്യാക്ഷരങ്ങൾ എഴുതിക്കുന്നതാണ് കേരളത്തിൽ ഏറെ പ്രചാരത്തിലുള്ള രീതി. ഗുരുവോ ആചാര്യനോ മാതാപിതാക്കളോ കുട്ടിയുടെ കൈപിടിച്ച് ആദ്യാക്ഷരം എഴുതിക്കുന്നു. ഇത് എഴുത്തിന്റെ തുടക്കം മാത്രമല്ല. അറിവിനോടുള്ള ബഹുമാനവും ഗുരുവിനോടുള്ള ആദരവും പഠനത്തോടുള്ള പ്രതിബദ്ധതയും കുട്ടിയുടെ മനസ്സിൽ വളർത്തുന്ന ഒരു സംസ്കാരചടങ്ങാണ് വിദ്യാരംഭം. വിദ്യാരംഭം കുട്ടികൾക്ക് മാത്രമുള്ള ചടങ്ങായി കാണേണ്ടതില്ല. മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തിൽ അറിവിന് ഒരിക്കലും അവസാനമില്ല എന്ന ആശയത്തിന്റെ പ്രതീകമായും ഇതിനെ കാണാം.

കേരളത്തിലെ പൂജവയ്പ്പും പൂജയെടുപ്പും

കേരളത്തിൽ നവരാത്രി കാലത്ത് പുസ്തകങ്ങൾ, പഠനോപകരണങ്ങൾ, സംഗീതോപകരണങ്ങൾ തുടങ്ങിയവ സരസ്വതീപൂജയ്ക്കായി സമർപ്പി ക്കുന്നു. ഇതിനെ പൂജവയ്പ്പ് എന്നു പറയുന്നു. വിജയദശമി ദിവസം പൂജയെടുപ്പോടെ പഠനവും കലാപരമായ പ്രവർത്തനങ്ങളും പുനരാരംഭിക്കുന്നു. പല ക്ഷേത്രങ്ങളിലും പ്രത്യേക പൂജകളും വിദ്യാരംഭച്ചടങ്ങുകളും നടക്കുന്നു. കുട്ടികൾ മാത്രമല്ല, സംഗീതം, നൃത്തം, സാഹിത്യം, കല, വിദ്യാഭ്യാസം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലുള്ളവരും ഈ ദിവസം സരസ്വതീപൂജ നടത്താറുണ്ട്. കേരളത്തിലെ ചില പ്രധാന ക്ഷേത്രങ്ങളിലും സാംസ്കാരിക കേന്ദ്രങ്ങളിലും വിജയദശമി ദിവസം ആയിരക്കണക്കിന് കുട്ടികൾ വിദ്യാരംഭം കുറിക്കുന്ന പതിവുണ്ട്.

ഇന്ത്യയിലെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ വിജയദശമി

ഇന്ത്യയുടെ വിവിധ സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്ത രീതികളിലാണ് ആഘോഷിക്കുന്നത്. പശ്ചിമ ബംഗാളിൽ നവരാത്രിയുടെ ഭാഗമായി ദുർഗാപൂജയ്ക്ക് അതീവ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ദുർഗാദേവിയുടെ വിഗ്രഹങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ച് ദിവസങ്ങളോളം പൂജകളും സാംസ്കാരിക പരിപാടികളും നടത്തുന്നു. വിജയദശമി ദിവസം ദേവിയുടെ വിഗ്രഹങ്ങൾ ഘോഷയാത്രയായി കൊണ്ടുപോയി ജലത്തിൽ നിമജ്ജനം ചെയ്യുന്നു.

കർണാടകയിലെ മൈസൂരിൽ വിജയദശമി അത്യന്തം പ്രസിദ്ധമാണ്. മൈസൂർ ദസറയുടെ ഭാഗമായി അലങ്കരിച്ച ആനകളോടുകൂടിയ വലിയ ഘോഷയാത്ര നടക്കുന്നു. രാജകീയ പാരമ്പര്യവും സാംസ്കാരിക പരിപാടികളും ഈ ആഘോഷത്തി ന്റെ പ്രത്യേകതയാണ്.

തമിഴ്നാട്ടിൽ നവരാത്രിയോടനുബന്ധിച്ച് ഗൊലു ഒരുക്കുന്ന പതിവുണ്ട്. വിവിധ ദേവതകളുടെയും പുരാണ കഥാപാത്രങ്ങളുടെയും പാവകൾ പടിക ളിൽ അലങ്കരിച്ച് വയ്ക്കുന്നു. വിജയദശമി ദിവസം കുട്ടികൾക്ക് പഠനം ആരംഭിക്കുന്നതിനും പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്.

ആന്ധ്രപ്രദേശിലും തെലങ്കാനയിലും കർണാടകയിലും ദസറ

നവരാത്രിയോടനുബന്ധിച്ചുള്ള ദസറ ആഘോഷങ്ങൾക്ക് വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. മഹാരാഷ്ട്രയിൽ ആയുധപൂജയ്ക്കും വാഹനപൂജയ്ക്കും വിജയദശമി ദിവസം പ്രത്യേക സ്ഥാനമുണ്ട്.

നേപ്പാളിലെ ദശൈൻ

നേപ്പാളിൽ വിജയദശമി ദശൈൻ ആഘോഷത്തിന്റെ പ്രധാന ദിവസമാണ്. കുടുംബാംഗങ്ങൾ ഒന്നിച്ചുകൂടുകയും മുതിർന്നവരിൽനിന്ന് അനുഗ്രഹം സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന വലിയ ഉത്സവമാണിത്. നേപ്പാളിലെ ദശൈൻ ആഘോഷത്തിൽ ദുർഗാദേവിയുടെ വിവിധ രൂപങ്ങളോടുള്ള ആരാധനയ്ക്ക് വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. വിജയദശമി ദിവസം മുതിർന്നവർ ഇളയവർക്ക് ടിക്കയും ജമരയും നൽകി അനുഗ്രഹിക്കുന്ന ചടങ്ങ് വ്യാപകമാണ്. ഇതിലൂടെ കുടുംബബന്ധങ്ങൾ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും മുതിർന്നവരോടുള്ള ആദരവ് പ്രകടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. നേപ്പാളിന്റെ സാമൂഹികവും സാംസ്കാരികവുമായ ജീവിതത്തിൽ ദശൈൻ വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ട സ്ഥാനമാണ് വഹിക്കുന്നത്.

വിജയദശമി നൽകുന്ന സന്ദേശം

വിജയദശമി ഒരു മതപരമായ ആഘോഷം മാത്രമല്ല. മനുഷ്യജീവിതത്തിന് വലിയൊരു സന്ദേശം നൽകുന്ന ദിനം കൂടിയാണ്. മഹിഷാസുരവധം അഹങ്കാരത്തിന്റെയും അധർമ്മത്തിന്റെയും അന്ത്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. രാവണവധം അധികാരവും അറിവും ഉണ്ടായാലും ധർമ്മമില്ലെങ്കിൽ പതനം സംഭവിക്കുമെന്ന് ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. വിദ്യാരംഭം അറിവിന്റെ പ്രാധാന്യം പഠിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ വിജയദശമിയുടെ യഥാർഥ സന്ദേശം “വിജയം നേടുക” എന്നതിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. സ്വന്തം ഉള്ളിലെ അജ്ഞാനം, അഹങ്കാരം, ദുഷ് ചിന്ത, അസൂയ, ക്രോധം തുടങ്ങിയ ദുർഗുണങ്ങളെ അതിജീവിച്ച് അറിവിന്റെയും ധർമ്മത്തിന്റെയും സത്യത്തിന്റെയും പാതയിലൂടെ മുന്നേറുക എന്നതാണ് ഈ ദിനം നൽകുന്ന വലിയ സന്ദേശം.

അറിവിന്റെ വിജയദിനം

നവരാത്രിയുടെ ഒൻപത് ദിവസത്തെ ആരാധനയ്ക്ക് ശേഷം എത്തുന്ന വിജയദശമി, ശക്തിയുടെയും അറിവിന്റെയും ധർമ്മത്തിന്റെയും വിജയ ത്തെ ഒരുമിച്ച് ആഘോഷിക്കുന്ന ദിനമാണ്. കേരളത്തിൽ അത് വിദ്യാരംഭത്തിലൂടെ പുതിയ തലമുറയുടെ അറിവിലേക്കുള്ള പ്രവേശനമായി മാറുന്നു. ഒരു കുഞ്ഞ് ആദ്യമായി അക്ഷരം കുറിക്കുന്ന നിമിഷം മുതൽ ജീവിതത്തിന്റെ എല്ലാ ഘട്ടങ്ങളി ലും അറിവിനെ തേടുന്ന മനുഷ്യന്റെ യാത്ര തുടരുകയാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ വിജയദശമി വിജയത്തിന്റെ മാത്രമല്ല, അറിവിന്റെ തുടക്കത്തിന്റെയും ദിനമാണ്.

അധർമ്മത്തിനു മേൽ ധർമ്മം വിജയിക്കട്ടെ. അജ്ഞാനത്തിനു മേൽ ജ്ഞാനം വിജയിക്കട്ടെ. ഇരുട്ടിനു മേൽ വെളിച്ചം വിജയിക്കട്ടെ. ഇതാണ് വിജയദശമി നൽകുന്ന ശാശ്വതമായ സന്ദേശം.