മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ ദശാവതാരങ്ങളില്‍ അഞ്ചാമത്തേതും മനുഷ്യരൂപത്തില്‍ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട ആദ്യാവതാരവുമാണ് വാമനന്‍. അസുര ചക്രവര്‍ത്തിയായ മഹാബലിയുടെ അഹങ്കാരം ശമിപ്പിച്ച് ധര്‍ മ്മത്തിന്റെ സന്തുലിതാവസ്ഥ പുനഃസ്ഥാപിക്കാനാണ് ഭഗവാന്‍ ഈ അവതാരം സ്വീകരിച്ചതെന്ന് പുരാണങ്ങള്‍ പറയുന്നു. കശ്യപമുനിയുടെയും അധിതിയുടെയും പുത്രനായി ബ്രാഹ്മണ ബാലന്റെ രൂപത്തിലാണ് വാമനന്‍ ഭൂമിയില്‍ അവതരിച്ചത്.

അസുരരാജാവായ മഹാബലി പരാക്രമത്താലും യാഗങ്ങളാലും സ്വര്‍ഗ്ഗലോകം വരെ കീഴടക്കി ദേവന്മാരെ നിരാശരാക്കിയപ്പോള്‍ അവര്‍ മഹാവിഷ്ണുവിനെ അഭയം പ്രാപിച്ചു. ഭഗവാന്‍ വാമനരൂപത്തില്‍ മഹാബലി നടത്തിയ മഹായാഗത്തില്‍ എത്തി. വിനീതനായ ബ്രഹ്മചാരിയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട വാമനന്‍, രാജാവിനോട് ''എനിക്ക് നില്‍ക്കാന്‍ മതിയാകുന്ന മൂന്നടി മണ്ണ് മാത്രം ദാനമായി നല്‍കുക'' എന്ന് അഭ്യര്‍ഥിച്ചു.

ദാനധര്‍മ്മത്തില്‍ പ്രസിദ്ധനായ മഹാബലി ആ അഭ്യര്‍ഥന സന്തോഷത്തോടെ അംഗീകരിച്ചു. എന്നാല്‍ ദാനം ഉറപ്പിച്ചതോടെ വാമനന്‍ തൃവിക്രമരൂപം ധരിച്ചു വിശ്വരൂപമായി ഉയര്‍ന്നു. ആദ്യപാദം കൊണ്ട് ഭൂമിയെയും രണ്ടാമത്തെ പാദം കൊണ്ട് സ്വര്‍ഗ്ഗലോകത്തെയും അളന്നു. മൂന്നാമത്തെ പാദം വെക്കാന്‍ ഇടമില്ലാതായപ്പോള്‍ മഹാബലി ഭക്തിയോടും സമര്‍പ്പണബോധത്തോടും കൂടി സ്വന്തം ശിരസ്സ് സമര്‍പ്പിച്ചു. ഭഗവാന്‍ ആ ശിരസ്സില്‍ പാദം വെച്ച് മഹാബലിയെ സുതല ലോകത്തിലേക്ക് അയച്ചു. എന്നാല്‍ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭക്തിയും സത്യനിഷ്ഠയും കണ്ട് മഹാവിഷ്ണു അനുഗ്രഹിക്കുകയും ചെയ്തു.

കേരളീയ ഐതിഹ്യത്തില്‍ ഈ സംഭവത്തിനാണ് ഓണോത്സവത്തിന്റെ ആധാരം. മഹാബലി വര്‍ഷത്തില്‍ ഒരിക്കല്‍ തന്റെ പ്രജകളെ സന്ദര്‍ശിക്കാന്‍ ഭൂമിയിലെത്തുന്ന ദിനമായാണ് ഓണം കരുതപ്പെടുന്നത്. അതുകൊണ്ടു തന്നെ ഓണം സമൃദ്ധിയുടെയും സമത്വത്തിന്റെയും ജന സ്‌നേഹത്തിന്റെയും ഉത്സവമായി ആഘോഷിക്കപ്പെടുന്നു.

ബാലി, മാവേലി, ഇന്ദ്രസേനന്‍ എന്നീ പേരുകളിലും മഹാബലി അറിയപ്പെടുന്നു. അദ്ദേഹം ഭക്തപ്രഹ്ലാ ദന്റെ ചെറുമകനും കശ്യപമുനിയുടെ വംശജനുമാണ്. രാമായണം, മഹാഭാരതം, ശതപഥബ്രാഹ്മണം എന്നിവയിലും വിവിധ പുരാണഗ്രന്ഥങ്ങളിലുമാണ് മഹാബലിയുടെ കഥ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളില്‍ പ്രതിപാദിച്ചിരിക്കുന്നത്.

വാമനാവതാരത്തിന്റെ അനുഗ്രഹ ഫലമായി മഹാബലി ചിരഞ്ജീവികളില്‍ ഒരാളായി സുതല ലോകത്തില്‍ വാഴുന്നുവെന്ന് ഹിന്ദുസാഹിത്യം പറയുന്നു. ഭാവിയിലെ മന്വന്തരത്തില്‍ മഹാബലി ദേവരാജപദവി പ്രാപിക്കുമെന്ന വിശ്വാസവും നിലനില്‍ക്കുന്നു. നീതിപൂര്‍ണവും സമൃദ്ധവുമായ ഭരണത്തി ന്റെ പ്രതീകമായി മഹാബലി ഇന്നും ആദരിക്കപ്പെടുന്നു. കേരളത്തില്‍ ഓണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ് മരണയോടെയാണ് ആഘോഷിക്കപ്പെടുന്നത്. തമിഴ്‌നാട്, കര്‍ണാടക, മഹാരാഷ്ട്ര, ഗുജറാത്ത്, ആന്ധ്രപ്രദേശ്, തെലങ്കാന തുടങ്ങിയ സംസ്ഥാനങ്ങളില്‍ ബലിപ്രതിപദ, ബലിപാദ്യമി, ബാലിപദ്വ എന്നീ പേരുകളിലും ഈ ഐതിഹ്യം ആചരിക്കപ്പെടുന്നു.

വാമനാവതാരത്തിന്റെ സന്ദേശം അഹങ്കാരത്തിന്റെ പരിധിയും വിനയത്തിന്റെ മഹത്വവും ഓര്‍മ്മി പ്പിക്കുന്നതാണ്. മഹാബലിയുടെ കഥ നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്നത് യഥാര്‍ത്ഥ മഹത്വം ശക്തിയിലല്ല, സ ത്യനിഷ്ഠയിലും ദാനശീലത്തിലും സമര്‍പ്പണ ബോധത്തിലുമാണെന്ന ശാശ്വത സത്യമാണ്.