ഹിന്ദു ദര്‍ശനത്തില്‍ പരമശിവന്‍ ഒരൊറ്റ രൂപത്തില്‍ മാത്രം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന ദേവനല്ല. സൃഷ്ടി, സംരക്ഷണം, സംഹാരം, ജ്ഞാനം, കരുണ, തപസ്സ് എന്നിവയെ പ്രതിനി:ധീകരിക്കുന്ന അനവധി ഭാവങ്ങളിലാണ് ശിവനെ ആരാധിക്കുന്നത്. ഓരോഭാവവും മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ ഒരു തത്ത്വത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശൈവാഗമങ്ങളും പുരാണങ്ങളും പരാമര്‍ശിക്കുന്ന പരമശിവന്റെ 25 പ്രധാന ഭാവങ്ങള്‍ ചുരുക്കത്തില്‍ പരിചയപ്പെടാം. പല ക്ഷേത്രങ്ങളിലും അതുകൊണ്ട് നമ്മള്‍ കാണുന്നത് പല ഭാവത്തിലുള്ള ശിവനെ ആകും.

1. സദാശിവന്‍

ശിവന്റെ പരമാത്മസ്വരൂപമാണ് സദാശിവന്‍. സൃഷ്ടിയും സംഹാരവും അതിജീവിച്ച ശുദ്ധ ചൈതന്യത്തിന്റെ പ്രതീകമായി ഈ രൂപം കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.

2. മഹാദേവന്‍

ദേവന്മാരില്‍ മഹാനായ ദേവന്‍ എന്ന നിലയില്‍ ആരാധിക്കപ്പെടുന്ന ശിവഭാവമാണ് മഹാദേവന്‍. എല്ലാ ദേവശക്തികളും ഒത്തുചേരുന്ന പരമാധികാര സ്വരൂപം.

3. നടരാജന്‍

പ്രപഞ്ചനൃത്തത്തിന്റെ ദേവനായി ശിവന്‍ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന രൂപം.സൃഷ്ടിയും സംഹാരവും ഒരേനൃത്തത്തിലൂടെ നടക്കുന്നു എന്ന ദര്‍ശനം ഇതില്‍ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു.

4. ദക്ഷിണാമൂര്‍ത്തി

ജ്ഞാനഗുരുവായ ശിവന്‍. വടവൃക്ഷത്തിന്റെ കീഴില്‍ മൗനമായി ഋഷിമാര്‍ക്ക് ആത്മജ്ഞാനം പകരുന്ന ഗുരുസ്വരൂപം.

5. അര്‍ദ്ധനാരീശ്വരന്‍

ശിവനും പാര്‍വതിയും ഒന്നായ രൂപം. പുരുഷശക്തിയും സ്ത്രീശക്തിയും ചേര്‍ന്നാലേ സൃഷ്ടി പൂര്‍ണ്ണമാകൂ എന്ന തത്ത്വം ഇതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

6. ഭൈരവന്‍

ദുഷ്ടശക്തികളെ സംഹരിക്കുന്ന ഭയങ്കരഭാവം. ക്ഷേത്രങ്ങളുടെ രക്ഷാധികാരിയായും ഭൈരവനെ ആരാധിക്കുന്നു.

7. അഘോരന്‍

ശ്മശാനവാസിയായ ശിവന്റെ താന്ത്രികഭാവം. ജനന-മരണ സത്യത്തെ ഓര്‍മ്മിപ്പിക്കുന്ന ദര്‍ശനമാണ് ഇതിന്റെ പിന്നില്‍.

8. നീലകണ്ഠന്‍

പാലാഴി മഥനത്തില്‍ പുറപ്പെട്ട ഹാലാഹല വിഷം കുടിച്ച് ലോകത്തെ രക്ഷിച്ച ശിവഭാവം. കരുണയും ത്യാഗവും ഇതിന്റെ പ്രതീകം.

9. ചന്ദ്രശേഖരന്‍

ചന്ദ്രനെ ജടയില്‍ ധരിച്ച ശിവന്‍. കാലചക്രവും പ്രകൃതിയുടെ താളവും നിയന്ത്രിക്കുന്ന ശക്തിയെ ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

10. പാശുപതി

സകല ജീവജാലങ്ങളുടെയും അധിപന്‍ എന്ന നിലയില്‍ ശിവനെ വിളിക്കുന്ന നാമം.പ്രകൃതിയോടുള്ള ഐക്യത്തിന്റെ പ്രതീകം.

11. രുദ്രന്‍

വേദങ്ങളില്‍ പ്രതിപാദിക്കുന്ന ഉഗ്രശക്തിയായ ശിവഭാവം. സംഹാരത്തിന്റെയും രൂപാന്തരത്തിന്റെയും ദൈവശക്തി.

12. മഹാകാലേശ്വരന്‍

കാലത്തെ പോലും നിയന്ത്രിക്കുന്ന ശിവരൂപം. ഉജ്ജയിനിയിലെ ജ്യോതിര്‍ലിംഗമായ മഹാകാലേശ്വരന്‍ ഈ ഭാവത്തിന്റെ പ്രതിനിധിയാണ്.

13. സോമനാഥന്‍

ദ്വാദശ ജ്യോതിര്‍ലിംഗങ്ങളില്‍ ആദ്യത്തേതായി കരുതപ്പെടുന്ന ശിവരൂപം. ചന്ദ്രദേവന്റെ അനുഗ്രഹവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ആരാധന.

14. മല്ലികാര്‍ജ്ജുനന്‍

ശ്രീശൈലത്തിലെ ജ്യോതിര്‍ലിംഗസ്വരൂപം. പാര്‍വതിയോടൊപ്പം ദമ്പതികളായി ആരാധിക്കപ്പെടുന്ന ശിവഭാവം.

15. കേദാരനാഥന്‍

ഹിമാലയത്തിലെ കേദാര്‍നാഥ് ക്ഷേത്രത്തില്‍ ആരാധിക്കപ്പെടുന്ന ശിവന്‍. തപസ്സിന്റെയും ആത്മ പരിശുദ്ധിയുടെയും പ്രതീകം.

16. വിശ്വനാഥന്‍

കാശിയിലെ ശിവസ്വരൂപം. ലോകത്തിന്റെ അധിപനായ ദൈവമായി വിശ്വനാഥനെ ആരാധിക്കുന്നു.

17. രാമേശ്വരന്‍

ശ്രീരാമന്‍ പ്രതിഷ്ഠിച്ച ശിവലിംഗമായി പുരാണങ്ങളില്‍ പറയപ്പെടുന്ന രൂപം. ഭക്തിയും വിനയവും സൂചിപ്പിക്കുന്ന ശിവഭാവം.

18. ത്രിപുരാന്തകന്‍

ത്രിപുരാസുരന്മാരെ സംഹരിച്ച ശിവന്‍. അഹങ്കാരത്തെയും അധര്‍മത്തെയും നശിപ്പിക്കുന്ന ശക്തി.

19. കാലഭൈരവന്‍

കാലത്തിന്റെ അധിപനായ ഭൈരവസ്വരൂപം. സമയം നിയന്ത്രിക്കുന്ന ശക്തിയുടെ പ്രതീകം.

20. ഗംഗാധരന്‍

ഗംഗയെ ജടയില്‍ സ്വീകരിച്ച ശിവന്‍. ലോകത്തിന് ജീവന്‍ നല്‍കുന്ന ജലശക്തിയുടെ പ്രതീകം.

21. അന്നദാനപ്രഭു

വിശപ്പുള്ളവര്‍ക്കു ഭക്ഷണം നല്‍കുന്ന കരുണാമൂര്‍ത്തിയായ ശിവഭാവം. സേവയും ദാനധര്‍മ്മവും ഇതിലൂടെ പ്രതിപാദിക്കുന്നു.

22. ശര്‍ഭേശ്വരന്‍

നരസിംഹാവതാരത്തിന്റെ ഉഗ്രത ശമിപ്പിക്കാന്‍ ശിവന്‍ സ്വീകരിച്ച രൂപം എന്നാണ് പുരാണകഥ.

23. യോഗേശ്വരന്‍

യോഗത്തിന്റെ അധിപനായ ശിവന്‍. ധ്യാനവും ആത്മനിയന്ത്രണവും പ്രതിനിധീകരിക്കുന്ന രൂപം.

24. ഭിക്ഷാടനമൂര്‍ത്തി

അഹങ്കാരം നശിപ്പിക്കാന്‍ ഭിക്ഷാടകനായി ലോകത്ത് സഞ്ചരിച്ച ശിവഭാവം. വിനയത്തിന്റെ പ്രതീകം.

25. ലിംഗേശ്വരന്‍

ശിവലിംഗസ്വരൂപം. രൂപരഹിതമായ പരബ്രഹ്മത്തിന്റെ പ്രതീകമായി ശിവലിംഗത്തെ ആരാധിക്കുന്നു.

സാരമായി, പരമശിവന്റെ ഓരോ ഭാവവും ഒരു ദര്‍ശനവും ജീവിതപാഠവുമാണ്. സംഹാരത്തിന്റെ ദേവനായി മാത്രമല്ല, ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഗുരുവായും കരുണയുടെ സാഗരമായും സൃഷ്ടിയുടെ അടിസ്ഥാനം ആയ ശക്തിയായും ശിവന്‍ ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ശിവഭക്തിയില്‍ ഈ വ്യത്യസ്ത ഭാവങ്ങള്‍ക്ക് വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്.