ഭാരതീയ സംസ്‌കാരത്തില്‍ ഏറെ പ്രാധാന്യത്തോടെ പറയപ്പെടുന്ന സമയമാണ് ബ്രാഹ്മ മുഹൂര്‍ത്തം. ആത്മീയ കാര്യങ്ങള്‍ക്കും പഠനത്തിനും ധ്യാന ത്തിനും ജപത്തിനും ഏറ്റവും ഉത്തമമായ സമയമായി ഇത് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. മനസ്സിനും ശരീരത്തിനും ഏറ്റവും ശാന്തത ലഭിക്കുന്ന സമയമായതിനാല്‍ ഋഷിമാര്‍ ഈ സമയത്തെ പ്രത്യേകമായി വിശേഷിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്.

ബ്രാഹ്മ മുഹൂര്‍ത്തത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമര്‍ശങ്ങള്‍ പ്രധാന ജ്യോതിഷ ഗ്രന്ഥങ്ങളില്‍ വളരെ കുറവാണെങ്കിലും പുരാണഗ്രന്ഥങ്ങളില്‍ ധാരാളമായി കാണാം. എന്നാല്‍ ഓരോ ഗ്രന്ഥവും ചെറിയ വ്യത്യാസങ്ങളോടെയാണ് സമയം നിര്‍ദ്ദേശിക്കുന്നത്.

സ്‌കന്ദപുരാണം :

''രജനീ പ്രാന്ത്യയാമര്‍ദ്ധം ബ്രാഹ്മ സമയ ഉച്യതേ''എന്നാണ് പറയുന്നത്. രാത്രിയുടെ അവസാന ഭാഗത്തുള്ള വിശിഷ്ട സമയമാണ് ബ്രാഹ്മ മുഹൂര്‍ത്തമെന്ന് ഇതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

അഗ്‌നിപുരാണം :

''രാത്രേസ്തു പശ്ചിമോ യാമോ മുഹൂര്‍ത്തോ ബ്രാഹ്മ ഉച്യതേ'' എന്നും പറയുന്നു. രാത്രിയുടെ അവസാന യാമവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സമയത്തെയാണ് ബ്രാഹ്മ മുഹൂര്‍ത്തമായി കാണുന്നത്.

വിഷ്ണു പുരാണം:

വിഷ്ണു പുരാണം കൂടുതല്‍ വ്യക്തമായി സമയം നിര്‍ദ്ദേശിക്കുന്നു:

''രാത്രേ: പശ്ചിമയാമസ്യ

മുഹൂര്‍ത്തോ യസ്തൃതീയക:

സ ബ്രാഹ്മ ഇതി വിജ്ഞേയോ

വിഹിത: സ പ്രബോധനേ''

അര്‍ത്ഥം: രാത്രിയുടെ അവസാന യാമത്തിലെ മൂന്നാമത്തെ മുഹൂര്‍ത്തമാണ് ബ്രാഹ്മ മുഹൂര്‍ത്തം. സാധാരണയായി സൂര്യോദയത്തിന് ഏകദേശം ഒരു മണിക്കൂര്‍ മുപ്പത്തിയാറ് മിനിറ്റ് മുമ്പ് ആരംഭിക്കുന്ന സമയമാണിത്. ഈ സമയത്തെ ''സരസ്വതി യാമം'' എന്നും വിളിക്കാറുണ്ട്.

പുരാതന ആചാര്യന്മാര്‍ പഠനത്തിനും വേദാധ്യയനത്തിനും ഈ സമയത്തെ ഏറ്റവും ഉത്തമമായി ക ണക്കാക്കിയിരുന്നു. മനസ്സിന്റെ ഏകാഗ്രത കൂടുതലാകുകയും ഓര്‍മ്മശക്തി മെച്ചപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന സമയമാണിതെന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ വിദ്യാര്‍ത്ഥികള്‍ക്കും ആത്മീയ അഭ്യാസം നടത്തുന്നവര്‍ക്കും ഈ സമയം ഏറെ പ്രയോജനകരമാണ്.

ആയുര്‍വേദ ഗ്രന്ഥങ്ങളിലും ബ്രാഹ്മ മുഹൂര്‍ത്തത്തില്‍ ഉണരുന്നത് ആരോഗ്യത്തിന് ഗുണകരമാണെന്ന് പറയുന്നുണ്ട്. ഈ സമയത്തെ ശുദ്ധമായ വായുവും മാനസിക ശാന്തതയും ശരീരത്തിന് പുതുമയും ഉന്മേഷവും നല്‍കുമെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. ധ്യാ നം, പ്രാര്‍ത്ഥന, യോഗ, ജപം, ശാസ്ത്രപഠനം തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങള്‍ ബ്രാഹ്മ മുഹൂര്‍ത്തത്തില്‍ ചെയ്യുമ്പോള്‍ കൂടുതല്‍ ഫലം ലഭിക്കുമെന്ന വിശ്വാസം ഇന്നും നിലനില്‍ക്കുന്നു.