മേയ് മാസത്തില്‍ എന്റെ പിറന്നാളിന് കുറച്ച് ദിവസങ്ങള്‍ മുമ്പ്, 1991-ല്‍, രാജീവ് ഗാന്ധി ഇലക്ഷന്‍ പ്രചരണത്തിനായി പാലക്കാട് എത്തുമെന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്യാംപെയ്ന്‍ കോഓര്‍ഡിനേറ്റര്‍ എന്നെ അറിയിച്ചിരുന്നു.

അധികാരത്തിനു വേണ്ടി രാജീവിനെ പുറത്ത് കുത്തിയ ചതിയന്‍ ചന്തുവും ഫിനാന്‍സ് മിനിസ്റ്ററുമായിരുന്ന രാഷ്ട്രീയ കൂട്ടാളി വി പി സിങ് പ്രധാനമന്ത്രിയായി. ആ അങ്ങാടി സര്‍ക്കാര്‍ വേഗം പൊളിഞ്ഞു. 1991ല്‍ വീണ്ടും അധികാരത്തിലേക്ക് മടങ്ങിയെത്താനുള്ള പ്രചാരണത്തിലായിരുന്നു രാജീവ് ഗാന്ധി. ബോഫോഴ്സ് കേസിന്റെ മലിനതയില്‍ നിന്ന് സ്വതന്ത്രനാകാന്‍ അദ്ദേഹത്തിന് വര്‍ഷങ്ങള്‍ എടുത്തു- മരണത്തിനു ശേഷം വരെ.

ആ 1991-ലെ മേയ് പ്രഭാതത്തില്‍, എന്റെ ആല്‍മാ മാതറായ ഗവണ്‍മെന്റ് വിക്ടോറിയ കോളജിന്റെ മൈതാനത്ത് ഒരു കൂട്ടം പത്രക്കാര്‍, ആ മൈതാനത്തിനെ കാക്കുന്ന ഒരു പിതാവിനെപ്പോലെ നിഴല്‍ വിരിച്ചു നിന്ന പ്രാചീനനായ പെരുമരത്തിന്റെ കീഴെ രാജീവിനെ കാത്തു നിന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹെലികോപ്റ്റര്‍ ആകാശത്ത് ഒരു തുമ്പിയെ പോലെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ലോക്‌സഭ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കവര്‍ ചെയ്യാന്‍ എത്തിയതാണ് ഞാന്‍. വീട്ടിലെത്തി അച്ഛനെയും അമ്മയും അനിയനെയും കാണാന്‍ കിട്ടിയ ആ യാദൃച്ഛിക അവസരം എന്തിന് കളയണം? വടക്കേ ഇന്ത്യയില്‍ സഞ്ചരിച്ചപ്പോള്‍ രാജീവിനും കോണ്‍ഗ്രസിനും ഒരു മടങ്ങിവരവ് തരംഗം ഉണ്ടെന്നൊരു ഭാവം എനിക്ക് തോന്നിയിരുന്നു. അന്ന് ഞാന്‍ ഒബ്‌സര്‍വര്‍ ഗ്രൂപ്പില്‍ ക്രിയേറ്റീവ് ഡയറക്ടറായിരുന്നു.

ചോപ്പര്‍ ഇറങ്ങിയ ശേഷം, ക്രൂരമായ വേനല്‍ ചൂടു കണക്കാക്കാതെ രാജീവ് മാധ്യമപ്രവര്‍ത്തകരുടെ ചോദ്യങ്ങള്‍ക്ക് സഹനത്തോടെ മറുപടി നല്‍കി. തന്റെ വൈരിയായ വിശ്വനാഥ പ്രതാപ് സിങ്ങിനെതിരെ വ്യക്തിപരമായ ആക്രമണം നടത്താന്‍ അദ്ദേഹം വിസമ്മതിച്ചു. ''അത് എല്ലാം കഴിഞ്ഞ കാര്യങ്ങള്‍. ഈ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ഭാവിയെക്കുറിച്ചാണ്,'' എന്നാണു അദ്ദേഹം പറഞ്ഞത്. നല്ല പ്രതികരണം, ഞാന്‍ വിചാരിച്ചു. രാജീവ് അവതരിപ്പിക്കാന്‍ ശ്രമിച്ചിരുന്ന രാഷ്ട്രീയ പ്രതിച്ഛായ ഒടുവില്‍ അദ്ദേഹത്തില്‍ ഒത്തുചേരുന്ന പോലെ എനിക്ക് അത് കേട്ട് തോന്നി.

ഞാന്‍ എന്റെ പത്രത്തിന്റെ പേര് പറഞ്ഞു ഒരു എക്‌സ്‌ക്ലൂസീവ് രാജീവിനോട് അഭ്യര്‍ത്ഥിച്ചു. എണ്‍പതുകളുടെ അവസാനം, അരുണ്‍ ശൗരി എഡിറ്ററായിരിക്കുമ്പോള്‍ ഞാന്‍ പ്രധാന മന്ത്രിയായിരുന്ന രാജീവ് ഗാന്ധിയെ പരിഹസിച്ചും അപവാദം പറഞ്ഞുമുള്ള കാര്‍ട്ടൂണുകള്‍ വരച്ചിരുന്നു. അന്തരിച്ച ഒരു പിഎംഒ ഓഫീസര്‍, ആ കാര്‍ട്ടൂണുകള്‍ കണ്ട് രാജീവിനു ക്രോധം വരുമായിരുന്നു എന്നും ചിലപ്പോള്‍ പത്രം നിലത്തു വലിച്ചെറിയും എന്നും എന്നോട് പറഞ്ഞിരുന്നു. പല വിദേശ മാധ്യമങ്ങളിലും ആ കാര്‍ട്ടൂണുകള്‍ പുനഃപ്രസിദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ടു. അന്നു വിക്ടോറിയ കോളജിന്റെ മരത്തണലില്‍ നിന്ന് ശാന്തനായ, ക്ഷമയുള്ള വിനീതനായ ആ മനുഷ്യനോട് സത്യം പറയാതെ ഇരിക്കാന്‍ എനിക്ക് മനസ്സില്ലായിരുന്നു. എന്റെ പേര് കേട്ടപ്പോള്‍ അദ്ദേഹം ഒരു നിമിഷം നിശ്ചലനായി, നെറ്റി ചുളിച്ചു. ഇന്റര്‍വ്യൂവിന്റെ ചാന്‍സ് പോയി എന്ന് ഞാന്‍ ഉറപ്പിച്ചു. പക്ഷേ അദ്ദേഹം വിശാലമായി പുഞ്ചിരിച്ചു കൊണ്ട് എന്റെ തോളില്‍ തട്ടി പറഞ്ഞു: ''പഴയതെല്ലാം പഴയ കാര്യം. പിന്നെ താങ്കളുടെ ചില കാര്‍ട്ടൂണുകള്‍ എന്നെ ചിരിപ്പിക്കുമായിരുന്നു. വരൂ ജീപ്പില്‍ കയറിക്കോളൂ.''

അദ്ദേഹം തുറന്ന വിലീസ് ജീപ്പില്‍ കയറി, എന്നെയും കൈപിടിച്ച് കയറ്റി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വലതുവശത്ത് കെ. കരുണാകരന്‍ സംശയത്തോടെ എന്നെ നോക്കി. 'ഈ ജീന്‍സുകാരന്‍ ആരാ?'' എന്ന പോലെ. ഞാന്‍

കണ്ണിറുക്കി. ലീഡര്‍ മുഖം തിരിച്ചു. കോളജ് റോഡില്‍ നിന്ന് എംജി റോഡിലേക്കും അവിടെ നിന്ന് കോട്ട മൈതാനത്തേക്കും നീങ്ങിയ പ്രദക്ഷിണത്തില്‍, ജീപ്പില്‍ മുന്‍ സീറ്റ് നീക്കിയതിനാല്‍ ഞാന്‍ രാജീവിന്റെ അരികില്‍ നിന്നു. മടങ്ങും വഴിയില്‍ അദ്ദേഹം എനിക്ക് ഇന്റര്‍വ്യൂ നല്‍കി. അവസാനം അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: ''യാത്ര ആസ്വദിച്ചോ?''

''അതല്ല. എല്ലാവരും എന്നെ നോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു. കനത്ത ചൂടും,'' ഞാന്‍ പരിഭവം പറഞ്ഞു.

അദ്ദേഹം ചിരിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ''കാണുന്നുവോ, രാഷ്ട്രീയം കഠിനമാണ്. കാര്‍ട്ടൂണ്‍ വരയ്ക്കുന്നതിനെക്കാള്‍ കഠിനം.''

അടുത്ത ദിവസം, പ്രാദേശിക പത്രങ്ങള്‍ മുന്‍താളില്‍ തന്നെ ഞാനും രാജീവും കരുണാകരനും കുടെ തുറന്ന ജീപ്പില്‍ നിന്ന് ജനക്കൂട്ടം നിറഞ്ഞ വഴിയിലൂടെ പോകുന്ന ചിത്രം പ്രസിദ്ധീകരിച്ചു. ഞാന്‍ കൈവീശിയില്ല എന്ന് മാത്രം. കുറച്ച് ദിവസം ഞാന്‍ ഒരു ലോക്കല്‍ സെലിബ്രിറ്റി ആയി എന്ന് പിന്നെ അമ്മ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് എന്നോടു പറഞ്ഞു. കേരളത്തില്‍ രാജീവ് ഗാന്ധി നല്‍കിയ അവസാന അഭിമുഖമായിരിന്നു എനിക്ക് കിട്ടിയത്. ഹെലികോപ്റ്റര്‍ പിന്നീട് നേരെ മദ്രാസിലേക്കു പറന്നു പോയി.

എന്റെ അവസാന ചോദ്യം: ''ഇത്രയും അപമാനങ്ങള്‍ക്കുശേഷവും നിങ്ങളില്‍ കയ്‌പ്പോ വിഷമമോ ഞാന്‍ കാണുന്നില്ലല്ലോ.''

അദ്ദേഹം കുറച്ച് നിമിഷം ചിന്തിച്ച ശേഷം ഉത്തരം പറഞ്ഞു: ''ഞാന്‍ പണ്ഡിറ്റ് ജവഹര്‍ലാല്‍ നെഹ്രുവിന്റെ പൗത്രനാണ്. അദ്ദേഹവും പിന്നെ അമ്മയും എന്നെ ജെന്റില്‍മാനാകാന്‍ പഠിപ്പിച്ചു..''

അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹോദരന്‍ സഞ്ജയ് ജെന്റില്‍മാന്‍ ആയിരുന്നില്ലെന്ന് ഓര്‍മ്മിപ്പിക്കാമായിരുന്നെങ്കിലും, എനിക്ക് ആ സഞ്ചാരിയോട് സാര്‍ക്കാസ്റ്റിക് ആകാന്‍ മനസ്സില്ലായിരുന്നു. രാഷ്ട്രീയം കൂടാതെ എന്തോ ആത്മപാരായണത്തില്‍ ആയിരുന്നു രാജീവ് എന്ന് എനിക്ക് ഉള്ളറിവു തോന്നി.

ഇന്ന്, പതിറ്റാണ്ടുകള്‍ക്ക് ശേഷം, അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുത്തച്ഛനായ ജവഹര്‍ലാല്‍ നെഹ്രുവിനെ ഇന്ത്യയുടെ നാശകാരനായി കുറ്റപ്പെടുത്തുന്ന പ്രവണത വ്യാപകമാണ്. ''നെഹ്രുവിന്റെ തെറ്റുകള്‍ തന്നെയാണ് കശ്മീരിന്റെ ദുരന്തം,'' എന്നത് പല രാഷ്ട്രീയ നേതാക്കളുടെയും പ്രസംഗങ്ങളില്‍ കേള്‍ക്കാം. ''നെഹ്രു കുടുംബം ഇന്ത്യയെ പിന്നോട്ടെടുത്തു.'' എന്ന കൊലവിളി കേള്‍ക്കാത്തവര്‍ ഇല്ല. 1962-ലെ ചൈന യുദ്ധത്തെ ചൂണ്ടിക്കാട്ടി ''ഹിമാലയന്‍ ബ്ലണ്ടര്‍'' എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നതും കേള്‍ക്കാത്തവര്‍ കുറവാണ്. അതേ സമയം, നെഹ്രുവിന്റെ സംഭാവനകളും ഒരുപാടുണ്ട്. ഐ.ഐ.ടി, ഐ.ഐ.എം പോലുള്ള ഉന്നത വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങള്‍, ഭക്ര നാംഗല്‍ പോലുള്ള വന്‍ അണക്കെട്ടുകള്‍.. അദ്ദേഹം അവയെ ''ആധുനിക ഇന്ത്യയുടെ ക്ഷേത്രങ്ങള്‍'' എന്ന് വിളിച്ചു. ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവം, ഭരണഘടനാപരമായ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഉറച്ച അടിസ്ഥാനം, നിഷ്പക്ഷ വിദേശനയം എല്ലാം അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാലഘട്ടത്തില്‍ രൂപം കൊണ്ടവയാണ്. 'The policy of being too cautious is the greatest risk of all,' എന്ന് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞിരുന്നു. വലിയ തെറ്റുകളും ഉണ്ടായിരുന്നു. കശ്മീര്‍ പ്രശ്‌നത്തിന്റെ അന്താരാഷ്ട്രവല്‍ക്കരണം, ചൈനയോടുള്ള വിശ്വാസം, 1962-ലെ സൈനിക പരാജയം. എങ്കിലും ആധുനിക ഇന്ത്യയുടെ അടിസ്ഥാന ശിലകള്‍ സ്ഥാപിച്ചത് അദ്ദേഹം തന്നെയാണ്.

നെഹ്രുവിന്റെ വ്യക്തിത്വത്തില്‍ ജെന്റില്‍മാനിത്തം തെളിഞ്ഞു നിന്നിരുന്നു. രാഷ്ട്രീയ വൈരികളുമായി വ്യക്തിപരമായ ദ്വേഷം പുലര്‍ത്താതിരുന്നത്, പാര്‍ലമെന്റില്‍ പ്രതിപക്ഷത്തെ കേള്‍ക്കാനുള്ള സഹിഷ്ണുത, സ്വതന്ത്ര മാധ്യമങ്ങളെ മാനിച്ചതും നെഹ്‌റുവിയന്‍ ഇതോസിന്റെ ഭാഗമായിരുന്നു.

ഇന്ന് രാഷ്ട്രീയം പലപ്പോഴും അപമാനങ്ങളുടെ ഉത്സവമായി മാറിയിരിക്കുന്നു. സാമൂഹ്യമാധ്യമങ്ങളില്‍ പരസ്പര ദൂഷണങ്ങള്‍, തിരഞ്ഞെടുപ്പ് വേദികളില്‍ വ്യക്തിപരമായ ആക്രമണങ്ങള്‍, കുടുംബങ്ങളെ ലക്ഷ്യമാക്കിയ വിമര്‍ശനങ്ങള്‍ സാധാരണയായി മാറി. ഒരിക്കല്‍ ആശയങ്ങള്‍ ഏറ്റുമുട്ടിയ വേദി ഇന്ന് വ്യക്തികളെ തകര്‍ക്കാനുള്ള യുദ്ധഭൂമിയായി മാറി.

രാഹുല്‍ ഗാന്ധി തന്റെ പിതാവിനെപ്പോലെ ശത്രുക്കളെ തെറി പറയല്‍ ഒഴിവാക്കാന്‍ ശ്രമിക്കുന്നുവോ? ചിലപ്പോള്‍ അദ്ദേഹം വ്യക്തിപരമായ ആക്രമണങ്ങള്‍ ചെയ്യാതെ സ്ഥാപനങ്ങളെയും നയങ്ങളെയും വിമര്‍ശിക്കുന്നു എന്നത് ഞാന്‍ ശ്രദ്ധിക്കുന്നു. പക്ഷേ പാര്‍ട്ടിയിലെ ചില നേതാക്കള്‍ കടുത്ത ഭാഷ ഉപയോഗിക്കുന്നതും കാണാം. അതൊരു തന്ത്രമാണോ, അതോ കാലത്തിന്റെ സ്വഭാവമോ?

കാലഘട്ടങ്ങള്‍ മാറും. നെഹ്രുവിന്റെ കാലം പോലെ നമ്മുടെ എല്ലാം കാലം കടന്നു പോകും. ബാക്കി പക്ഷേ ജെന്റില്‍മാന്മാര്‍ രാഷ്ട്രീയത്തില്‍ വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെടേണ്ട സമയം വരുമോ? വ്യക്തിപരമായ വൈരങ്ങള്‍ക്കു പകരം ആശയങ്ങള്‍ ചര്‍ച്ച ചെയ്യപ്പെടുന്ന കാലം തിരികെ വരുമോ എന്ന ചോദ്യം ഇന്ത്യയുടെ ആത്മാവിനെ മഥിക്കുന്നുവോ എന്നൊരു സംശയം.